Chinese superdam in aanbouw mogelijk nieuwe waterbom in Himalaya

In een van de geopolitiek gevaarlijkste en seismisch meest instabiele gebieden ter wereld verrijst de grootste dam ter wereld. Op slechts enkele kilometers van de zwaar gemilitariseerde grens met India bouwt China in Tibet een ongekend groot waterkrachtproject in de Yarlung Tsangpo, de hoogstgelegen grote rivier ter wereld, die internationaal beter bekendstaat als de Brahmaputra.

De superdam zal de Chinese Drieklovendam – momenteel de grootste ter wereld – qua stroomopwekkingscapaciteit ruimschoots overtreffen. Het stuwmeer zal een enorme hoeveelheid water vasthouden boven miljoenen mensen die stroomafwaarts wonen, in het noordoosten van India en in de laaggelegen laaggelegen delta van Bangladesh, waarvan grote delen nauwelijks boven zeeniveau liggen.

De meest verontrustende waarschuwing komt inmiddels niet van buitenlandse critici, maar van Chinese wetenschappers zelf. In een recent artikel in het aan de staat gelieerde, Chineestalige tijdschrift Sedimentary Geology and Tethyan Geology wijzen geologen op ernstige geologische risico’s op de bouwlocatie.

Volgens hen heeft het terrein een ‘losse structuur en zwakke samenhang.’ Bewegingen langs breuklijnen of een aardbeving kunnen daardoor makkelijk grootschalige instabiliteit veroorzaken, met ernstige gevolgen voor zowel het stuwmeer als de omliggende infrastructuur. Om het risico op een ramp te verkleinen, adviseren de onderzoekers onder meer de hellingen rond het stuwmeer te verstevigen, keermuren aan te leggen en belangrijke onderdelen van het project opnieuw te ontwerpen.

Wanneer wetenschappers die onder een communistisch regime werken zulke waarschuwingen uiten, doet de internationale gemeenschap er goed aan daar serieus aandacht aan te besteden.

De nieuwe dam wordt gebouwd bij de Grote Bocht van de Brahmaputra, waar de rivier steil door de diepste en langste kloof ter wereld stroomt voordat hij India bereikt. De bouwlocatie ligt bovendien midden in de seismische gordel van de Himalaya, die is ontstaan door de langzame botsing van de Indische en Euraziatische tektonische platen. Het gebied behoort daardoor tot de meest aardbevingsgevoelige regio’s ter wereld en kent een lange geschiedenis van verwoestende aardbevingen.

Het gevaar is niet alleen dat een aardbeving de dam kan beschadigen. Ook het enorme stuwmeer zelf kan aardbevingen veroorzaken doordat de grote hoeveelheid opgeslagen water de spanningen in de ondergrond vergroot. Dit verschijnsel, bekend als door stuwmeren veroorzaakte seismische activiteit is al tientallen jaren gedocumenteerd.

Een mogelijk voorbeeld daarvan deed zich voor in China. In 2008 werd de oostelijke rand van het Tibetaanse Plateau getroffen door een van de dodelijkste natuurrampen uit de moderne Chinese geschiedenis. Bij de aardbeving, die vooral de provincie Sichuan trof, kwamen bijna 90 duizend mensen om het leven. Wetenschappers discussiëren nog altijd over het precieze verband, maar invloedrijk onderzoek concludeerde dat het enorme gewicht van het water in het stuwmeer achter de nieuwe Zipingpu-dam mogelijk de druk op een onderliggende breuklijn had verhoogd. Daardoor zou de aardbeving tientallen of zelfs honderden jaren eerder kunnen zijn opgetreden dan anders het geval zou zijn geweest.

In plaats van die wetenschappelijke mogelijkheid serieus onder ogen te zien, is China begonnen aan een nog veel groter damproject in een geologisch nog kwetsbaarder gebied. Maar het breukensysteem van de Himalaya trekt zich niets aan van landsgrenzen, en hetzelfde geldt voor de gevolgen van een eventuele dambreuk. De zware aardbeving in Myanmar in 2025 liet zien hoe sterk de seismische activiteit in deze regio met elkaar samenhangt. De trillingen reikten zo ver dat in Bangkok, ongeveer duizend kilometer verderop, een hoog gebouw instortte.

Het geologische gevaar is slechts een deel van het verhaal

De Brahmaputra is de levensader van Noordoost-India. De rivier bevloeit landbouwgrond, houdt de visserij in stand, voedt wetlands en voorziet miljoenen mensen van een inkomen. Vervolgens stroomt hij Bangladesh binnen, waar hij de belangrijkste bron van zoet water vormt. Net als de enorme Chinese dammen in de Mekong dreigt ook deze superdam de natuurlijke waterstromen over landsgrenzen heen te veranderen en de aanvoer van voedselrijk sediment naar stroomafwaarts gelegen gebieden te verminderen. Juist dat sediment is van essentieel belang voor zowel de ecologie van de rivier als de landbouw in de landen langs haar oevers.

Nog ernstiger is het risico dat een catastrofale dambreuk – of zelfs een noodlozing van grote hoeveelheden opgestuwd water na schade door een aardbeving – vrijwel zonder waarschuwing verwoestende overstromingen veroorzaakt in de dichtbevolkte vlakten stroomafwaarts. Wat begint als een technisch mankement in Tibet, zou zo kunnen uitgroeien tot een humanitaire ramp die zich uitstrekt tot in Bangladesh, het dichtstbevolkte land ter wereld (als micro- en ministaten buiten beschouwing worden gelaten).

Het geologische gevaar is slechts een deel van het verhaal. China zet zijn controle over het Tibetaanse Plateau – waar de meeste grote rivieren van Azië ontspringen – steeds nadrukkelijker om in een middel om strategische invloed uit te oefenen. Het land heeft een reeks dammen gebouwd in grensoverschrijdende rivieren en tijdens perioden van politieke spanningen hydrologische gegevens achtergehouden, en weigert verdragen over het delen van water te sluiten met stroomafwaarts gelegen landen. Water is daarmee uitgegroeid tot een nieuw instrument waarmee China politieke druk kan uitoefenen.

Het internationaal recht erkent al lange tijd dat landen die grensoverschrijdende rivieren delen ook verantwoordelijkheden tegenover elkaar hebben

De enorme omvang van wat China zelf ‘het project van de eeuw’ noemt, zal het land onvermijdelijk een ongekende mate van controle geven over de waterstromen van de rivier. Zelfs het normale beheer van het stuwmeer kan grote gevolgen hebben voor stroomafwaarts gelegen ecosystemen, de landbouw, het transport van sediment en het natuurlijke verloop van overstromingen.

Toch blijft het project grotendeels in geheimzinnigheid gehuld. Ondanks de enorme grensoverschrijdende gevolgen maakt de Chinese regering opvallend weinig technische informatie openbaar. Van betekenisvolle transparantie over de milieugevolgen is nauwelijks sprake, onafhankelijk geologisch onderzoek ontbreekt en met de landen die stroomafwaarts de grootste risico’s lopen, heeft geen geloofwaardig overleg plaatsgevonden.

Het internationaal recht erkent al lange tijd dat landen die grensoverschrijdende rivieren delen ook verantwoordelijkheden tegenover elkaar hebben. Zo moeten zij aanzienlijke schade over de grens proberen te voorkomen, relevante informatie uitwisselen en overleg voeren over projecten die ingrijpende gevolgen kunnen hebben voor stroomafwaarts gelegen buurlanden. Naleving van deze beginselen is essentieel voor een verantwoord beheer van gedeelde waterbronnen. De aanhoudende geheimzinnigheid van China ondermijnt deze uitgangspunten.

Het stroomgebied van de Himalaya wordt vaak de ‘watertoren van Azië’ genoemd, omdat de rivieren die er ontspringen bijna twee miljard mensen in verschillende landen van water voorzien. Wanneer in dit kwetsbare ecosysteem de grootste dam wordt gebouwd die ooit is gepland, is geheimhouding niet langer alleen een binnenlandse aangelegenheid, maar wordt zij een veiligheidsrisico voor de hele regio.

Gezien de uitzonderlijk grote belangen die op het spel staan, zou China onmiddellijk een onafhankelijk internationaal panel van seismologen, geologen en deskundigen op het gebied van damveiligheid moeten uitnodigen. Dit panel zou de bouwlocatie moeten inspecteren, de geologische uitgangspunten van het project moeten toetsen en beoordelen of de voorgestelde aanpassingen aan het ontwerp voldoende zijn om de risico’s te beperken. Daarnaast zou China afspraken met India en Bangladesh moeten vastleggen over het hele jaar door delen van realtime hydrologische gegevens en over waarschuwingsmechanismen voor noodsituaties. Ook zou het zich moeten verplichten tot voortdurend grensoverschrijdend overleg over ingrijpende wijzigingen in het ontwerp.

Ironisch genoeg wijzen de meest recente signalen erop dat Chinese wetenschappers de gevaren beter lijken te onderkennen dan de politieke leiders bereid zijn toe te geven. Nu Chinese geologen zelf alarm hebben geslagen, is het aan de beleidsmakers om openheid van zaken te geven en hun verantwoordelijkheid tegenover de stroomafwaarts gelegen buurlanden te nemen – voordat stroomopwaarts een potentiële ‘waterbom’ is ontstaan.