Hoewel premier Jetten zijn eerste begroting nog moet presenteren, lopen splinterpartijen alweer warm voor nieuwe verkiezingen. NSC ambieert een rentree in de Tweede Kamer. De Nederlandse Alliantie (DNA) van Gidi Markuszower registreerde zich al officieel bij de Kiesraad. En ook Mona Keijzer schijnt te bouwen aan een nieuwe politieke beweging op uiterst rechts: ‘Project 2029’.

Allemaal maken ze een goede kans om een of meerdere zetels in de Tweede Kamer te bemachtigen. In Nederland heeft een politieke partij aan 0,67 procent van de stemmen genoeg voor een zetel. In veel buurlanden ligt de kiesdrempel hoger. Zo moeten politieke partijen in België en Duitsland minimaal 5 procent van de stemmen halen om het volk überhaupt te mogen vertegenwoordigen.

In landen met een districtenstelsel, zoals Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten, moet een politicus zelfs de grootste worden in zijn district om verkozen te worden.

Als het aan de coalitie ligt, trekken we de drempel om toe te treden tot het parlement ook omhoog. D66, VVD en CDA schrijven in het coalitieakkoord de invoering van een kiesdrempel te ‘onderzoeken’. Zover is het nog niet. De voltallige oppositie – tegenwoordig een meerderheid in beide Kamers – is tegen. Toch is de vraag interessant.

Moet Nederland naar Duits voorbeeld een kiesdrempel invoeren om een verdere versplintering binnen het parlement te voorkomen? Vrij Nederland legde de vraag voor aan vijf deskundigen.

Raar idee

‘We lossen geen enkel probleem op met een hogere kiesdrempel’, zegt Simon Otjes, universitair hoofddocent Nederlandse Politiek aan de Universiteit Leiden. ‘Sterker nog: we maken problemen ingewikkelder. Neem de laatste formatie. Die was ingewikkeld omdat de VVD GroenLinks-PvdA uitsloot en D66 niet wilde regeren met JA21. Met een kiesdrempel was dit probleem niet opgelost. Het is een heel raar idee dat Nederland bestuurbaarder zou worden als we kleine, coöperatieve partijen als Volt, de Christenunie en de SGP niet meer zouden hebben. Dit soort partijen zijn juist het smeermiddel in de Nederlandse politiek.

‘Daarnaast wordt er een groep kiezers niet gehoord met een hogere kiesdrempel. De onvrede en het gebrek aan vertrouwen in de Nederlandse politiek worden vergroot als deze groep kiezers niet meer vertegenwoordigd wordt. Tenslotte hebben nieuwe partijen een waardevolle rol in het democratisch stelsel, omdat ze een manier zijn om onvrede te kanaliseren.’

Breng de democratie bij de tijd!

‘De versnippering in de Nederlandse politiek is juist een belangrijk argument voor een kiesdrempel’, zegt hoogleraar Economie aan de Universiteit van Amsterdam en hoofdeconoom bij PwC Nederland Barbara Baarsma. Ze was in 2023 initiatiefnemer van Verhoog de kiesdrempel. ‘Het aantal partijen is toegenomen en de gemiddelde fractiegrootte is afgenomen. Kleine fracties hebben vaak onvoldoende capaciteit voor gedegen parlementaire controle. Als we weer resultaten willen voor burgers en bedrijven, moeten we de democratie moderniseren.

‘Uit een onderzoek van DenkWerk (een denktank waar Baarsma aan verbonden is, red.) blijkt dat bij een kiesdrempel van circa 4 procent het aantal mogelijke driepartijencoalities flink zal toenemen. Met de verkiezingsuitslagen in 2021 en 2025 was er geen enkele meerderheidscoalitie van drie partijen mogelijk, met een kiesdrempel van 4 procent waren er zeven coalities met maximaal drie partijen mogelijk geweest. In 2023 waren er slechts drie coalities met drie partijen mogelijk, en zonder de PVV was er geen enkele driepartijencoalitie mogelijk.

‘Vergelijk het met de publieke omroep. Daarover wordt ook gezegd dat een lage drempel goed is voor de pluriformiteit van het stelsel. Je kunt ook zeggen: al die kleine spelers zijn alleen gericht op een deelbelang. Grotere partijen, met meer Kamerleden, kunnen juist onderstroomgeluiden bij veel meer thema’s meenemen.

‘Een kiesdrempel sluit dus helemaal geen nieuwe geluiden uit. Het is geen drempel voor opvattingen, maar een minimumeis voor draagvlak. Uitslagen van partijen als LPF (26 zetels in 2002) en NSC (20 zetels in 2023) laten zien dat een hogere kiesdrempel niet al het nieuwe elan uitsluit.’

Ja, maar geef iedereen dan wel drie stemmen

‘Je kunt in Nederland bijna geen coalities meer vormen’, zegt Lambèr Royakkers, hoogleraar Ethiek van de Digitale Samenleving aan de Technische Universiteit Eindhoven. ‘Neem het huidige minderheidskabinet als voorbeeld. Ik snap het voorstel van een kiesdrempel, maar dan moeten we iets doen zodat er geen stemmen verloren gaan. Als we zomaar een kiesdrempel invoeren van 8 procent, zou een op de drie kiezers op een partij stemmen die ze niet terugzien in de Tweede Kamer.

‘Ik pleit er daarom voor een stelsel waarin de kiezer drie stemmen krijgt, waarvan er uiteindelijk maar één telt. Hiermee wordt bij invoering van een kiesdrempel strategisch stemgedrag vermeden en behouden kiezers de mogelijkheid om op kleine partijen te stemmen.

‘Dit zou dan als volgt kunnen werken: Als je eerste stem op een partij is die de kiesdrempel heeft behaald, tellen je andere stemmen niet. Als je eerste stem op een kleine partij is die de kiesdrempel niet haalt, telt die stem niet en telt je tweede stem. Zijn je eerste twee stemmen op partijen die de kiesdrempel niet hebben gehaald? Dan telt je derde stem.

‘Met elektronisch stemmen zou dit heel makkelijk kunnen. Elke eerstejaarsstudent wiskunde kan het algoritme schrijven waarmee de stemmen geteld moeten worden. Een bijkomend voordeel is dat je een veel beter beeld krijgt van wat Nederlanders de belangrijkste partijen vinden.’

Erger dan de kwaal

‘Een kiesdrempel sluit ook kiezers uit’, zegt Ton Nijhuis, directeur van het Duitsland Instituut Amsterdam. ‘Als er vier partijen zijn die de kiesdrempel net niet halen, is het mogelijk dat er tot 20 procent van de geldig uitgebrachte stemmen wordt weggegooid. In een representatieve democratie is zo’n uitkomst hoogst problematisch.

‘In Nederland wordt er geklaagd over versplintering, maar in de jaren 70 zaten er ook veertien partijen in de Tweede Kamer. Destijds was er tussen partijen meer consensus over wat er goed was voor het land. De versplintering in de Tweede Kamer is dus niet het probleem. Het is de uitholling van het politieke midden die maakt dat er amper nog meerderheden te vinden zijn voor stabiel beleid.

‘Met een hogere kiesdrempel waren partijen als D66 en het CDA afgelopen decennia uit het parlement verdwenen. Als je naar het huidige parlement kijkt, halen constructieve partijen als de ChristenUnie, SGP en de SP de kiesdrempel niet. Maar dit zijn wel partijen die verantwoordelijkheid nemen, als dat nodig is. Is de oplossing dan niet erger dan de kwaal?’

Vicieuze cirkel

‘Vanuit democratisch oogpunt is het erg belangrijk dat burgers het gevoel hebben dat ze vertegenwoordigd worden, zegt Judith de Jong. Ze promoveerde op de politieke vertegenwoordiging van burgers met een migratieachtergrond. ‘Kleine partijen als Denk en BIJ1 maken zich hard voor thema’s die specifiek voor veel burgers met een migratieachtergrond belangrijk zijn: sociaal-economische ongelijkheid, racisme, discriminatie en de doorwerking van de Nederlandse koloniale geschiedenis.’

‘Idealiter doen zoveel mogelijk burgers mee in de democratie. Ik vermoed dat de vertegenwoordigende functie van de democratie afneemt als de kiesdrempel verhoogd wordt, in het bijzonder voor religieuze en etnische minderheden.

‘Een hogere kiesdrempel kan leiden tot een vicieuze cirkel: mensen voelen zich minder vertegenwoordigd, zullen minder stemmen en zijn dan uiteindelijk ook daadwerkelijk minder vertegenwoordigd.’