Is de miljoenenboete voor Meta een game changer?

Een rechter in de Amerikaanse staat New Mexico legt Meta, het bedrijf achter Instagram en Facebook, een boete van 567 miljoen dollar op voor het toebrengen van schade aan de mentale gezondheid van jongeren. Bijzonder aan deze uitspraak is dat Meta als ‘openbare overlastgever’ wordt aangemerkt, zegt Chitra Mohanlal, platformonderzoeker bij Bits of Freedom, de Nederlandse stichting die zich bezighoudt met digitale burgerrechten. Is de uitspraak een game changer in de pogingen om de toxische werking van social media in te perken?

‘Het ging in het publieke debat over Big Tech heel lang over de schadelijke content op social mediaplatforms’, zegt Mohanlal. ‘Deze zaak legt de nadruk op het feit dat ook het ontwerp van de platforms funest is voor de volksgezondheid.’

Bits of Freedom voerde in 2025 ook een rechtszaak tegen Meta om gebruikers de optie te geven de gepersonaliseerde feed (met veel suggesties van accounts die ze niet volgen, zoals adverteerders) op Instagram te vervangen door een feed die vooral content laat zien van de mensen die ze wél volgen. ‘Dat is iets minder verslavend’, legt Mohanlal uit. Bits of Freedom won de zaak.

Wat is er precies beslist in de rechtszaak in New Mexico?

‘De rechter heeft besloten dat de inrichting van de Meta-apps jongeren beschadigt en acht het bewezen dat het techbedrijf daar al langer van op de hoogte is. Ook vindt de rechter dat Meta te weinig doet om contact tussen volwassenen en onbekende minderjarigen te voorkomen. Daarmee faciliteert het platform seksuele uitbuiting.

‘Ex-medewerkers van Meta getuigden in deze zaak dat de verslavende technieken bewust worden gebruikt’

‘Daarnaast richt de zaak zich op de verslavende werking van het app-ontwerp, zoals de mogelijkheid om eindeloos door reels (korte video’s, red.) te scrollen. Het algoritme van Instagram is zo ingericht dat de gebruiker eerst een aantal minder leuke video’s ziet en vervolgens een leuke. Zo ontstaat er een dopaminekick en wil hij of zij meer. Ex-medewerkers van Meta getuigden in deze zaak dat die technieken bewust worden gebruikt. De rechter rekent het Meta aan dat gebruikers niet worden geïnformeerd over de risico’s.

‘Naast het betalen van de gigaboete moet Meta nu aanpassingen doorvoeren, zoals strengere leeftijdsverificatie en meer controle op volwassenen die contact zoeken met kinderen. Ook wordt gesproken over gebruikslimieten voor jongeren.’

Bits of Freedom is juist kritisch op het gebruik van leeftijdsverificaties. Waarom?

‘Bij leeftijdsverificaties worden privacygegevens van minderjarigen gebruikt. Het is ons niet duidelijk wat er met die data gebeurt. Komt dat in handen van Meta? Zij verkopen data regelmatig door. Hetzelfde geldt voor maatregelen tegen naaktfoto’s van minderjarigen. Als Meta berichten scant of meeleest, is dat een probleem voor onze privacy en communicatievrijheid. Daarnaast zou het systeem onterecht foto’s kunnen flaggen of melding kunnen maken – denk aan twee tienermeiden van wie de één een nieuwe bh wil laten zien aan de ander.’

Verdienmodel

Ook een social mediaverbod voor jongeren vindt Bits of Freedom geen goed idee, vertelt Mohanlal. ‘In landen waar zo’n verbod geldt, zien we dat jongeren manieren vinden om het verbod te omzeilen. Een richtlijn zien we zitten, maar we vinden ook dat jongeren moeten leren omgaan met social media en mee moeten doen aan het publieke debat.’

Kunnen platforms überhaupt veiliger worden zonder meer toezicht op gebruikers?

‘Dat is ingewikkelder. Je kunt meer inzetten op voorlichting voor ouders en jongeren, en jongeren zelf laten aangeven hoe oud ze zijn. Maar platforms kunnen gemakkelijk minder gebruikmaken van verslavende technieken, en een ontwerp ontwikkelen dat waarschuwt voor de risico’s van contact met vreemden.’

Kunnen we dat van deze platforms verwachten, zolang verslaving hun verdienmodel is?

‘Dat het hun verdienmodel is, is jammer – het gaat hier om de publieke gezondheid. Er zijn social media die betere privacyvoorwaarden hebben en geen verslavende technieken toepassen. Denk bijvoorbeeld aan sociaal netwerk Mastodon (vergelijkbaar met X, red.). Of aan Signal, dat werkt op basis van donaties.’

Gaan we soortgelijke rechtszaken vaker zien?

‘Dat zou goed kunnen. In Los Angeles won eerder dit jaar een vrouw een rechtszaak tegen Meta en YouTube, omdat ze in haar jeugd verslaafd is geraakt aan de platforms.

‘Dat een Amerikaanse rechter een social mediaplatform aansprakelijk stelt, biedt hoop’

‘De Europese Commissie heeft recentelijk ook onderzoek gedaan naar de verslavende werking van Meta en heeft hen schuldig bevonden. Als Meta die uitspraak niet goed weerlegt, riskeert het bedrijf een boete van de Europese Commissie.’

In Europa hebben we al strengere regels voor social mediaplatforms. De Europese wet Digital Services Act (DSA) schrijft onder andere voor dat platforms meer moeten optreden tegen illegale content en dat ze geen gebruik mogen maken van een manipulatief ontwerp. In de Verenigde Staten was juist veel kritiek op de DSA, Trump ziet de wet als een vorm van censuur. Toch is er nu zo’n uitspraak op Amerikaanse bodem. Wat zegt dat? 

‘Dat een Amerikaanse rechter een social mediaplatform aansprakelijk stelt, biedt hoop. Blijkbaar is de rechterlijke macht stevig genoeg om in te grijpen, ook al gaat het tegen de wensen van Trump in.

‘Wat ook hoopvol is: er is nog een nieuwe Europese wet in de maak, de Digital Fairness Act. Die richt zich nog directer op het verbieden van het verslavende ontwerp van platforms. De uitspraak in New Mexico is daar behoorlijk mee in lijn.

‘De Digital Services Act is er inmiddels al een tijdje, en we zien dat platforms zich minimaal hebben aangepast. Om echt effect te sorteren, moet de handhaving vanuit de Europese toezichthouders nog steviger.’