Het huidige leenstelsel sluit studenten met een islamitische achtergrond uit. In 2023 voerde het ministerie van Onderwijs opnieuw een rentetarief in op studieleningen. Nu blijkt uit gegevens van onderzoeksplatform Moslimpeil dat 44 procent van de moslimstudenten die aanvankelijk een studielening hadden afgesloten, sindsdien geen studieleningen meer zijn aangegaan omdat lenen tegen rente volgens het islamitische geloof haram is en dus verboden. In totaal gaat het om zo’n 13 duizend studenten wier toegang tot het hoger onderwijs hierdoor bemoeilijkt wordt.

studievertraging

‘De drempel om te studeren wordt hoger, moslimstudenten moeten veel werken om het hoofd boven water te houden’, zegt socioloog Jeroen Schilder, die het onderzoek van Moslimpeil uitvoerde. ‘Sinds de herinvoering van rente op studieleningen zien veel jongeren af van de lening en moeten zij hun studie combineren met intensief werk. Dit leidt tot stress en uitputting. Wie geen spaarpotje of vermogende familie heeft om op terug te vallen, moet zijn geld zelf verdienen. Studeren is duur, ook als je niet op kamers woont. Daarnaast stijgen de kosten van het levensonderhoud. Door het huidige leenstelsel lopen moslimstudenten substantiële studiefinanciering mis.’

‘Bij ons melden zich veel jongeren met een islamitische achtergrond die hierdoor studievertraging oplopen’

Ook lopen zij door deze situatie vaker studievertraging op, constateert Abdelkader Karbache, voorzitter van studentenvakbond LSVb. ‘Door alle drukte kost het werkende moslimstudenten veel moeite om ruimte vrij te maken voor studie, zowel in hun agenda als in hun hoofd. Bij ons melden zich veel jongeren met een islamitische achtergrond die hierdoor studievertraging oplopen. Niet verwonderlijk. Probeer maar eens concentratie voor college op te brengen wanneer je daar eigenlijk te moe voor bent.’

Ooit hief Karbache zelf tijdens een demonstratie tegen het huidige leenstelsel eens een kartonnen bord met daarop de tekst ‘Rente is haram’. ‘Politici en mede-activisten dachten dat ik een grapje maakte. Ze wisten niet dat er binnen de islam een verbod op rente rust. Tekenend hoe slecht we eigenlijk van elkaar op de hoogte zijn in dit land.’

0 procentstarief

Ondanks de principiële bezwaren tegen rente zijn er wel moslims die studieleningen aan zijn gegaan. De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) verstrekt bovenop de basisbeurs leningen tot maximaal 1174,60 euro per maand tegen een rente van afgerond 2,6 procent. En dat terwijl de overheid bij de invoering van het leenstelsel in 2015 nog benadrukte dat studieleningen renteloos zouden zijn. In alle communicatie repte DUO veelvuldig van een ‘0 procentstarief’, ook werd nergens de ‘geld lenen kost geld’-disclaimer gebruikt.

Toenmalig Onderwijsminister Ingrid van Engelshoven (D66) herhaalde in 2018 in de Tweede Kamer dat studenten onder ‘sociale voorwaarden’ konden lenen. Wat minder aandacht kreeg, was dat het rentepercentage elk jaar opnieuw zou worden vastgesteld. Zo werd nauwelijks voorzien dat de rentetarieven op den duur zouden oplopen tot 2,6 procent.

‘Studenten met een islamitische achtergrond voelen zich misleid. En terecht’, zegt LSVb-voorzitter Karbache. ‘Duidelijk is dat de overheid tekort is geschoten in de communicatie over studiefinanciering. Dat heeft een behoorlijke impact: moslimjongeren voelen zich er slecht over, de vrees voor repercussies in het hiernamaals is groot. Dat is ronduit schrijnend.’

stress

‘Van studenten horen we dat het zwaar is om studie en werk te combineren’, zegt Defne Ekmen, bestuurslid van Moslimstudenten Associatie Nederland (MSA): de koepel voor islamitische studentenverenigingen. ‘Dat bezorgt jongeren extra stress en studiedruk. Ze lijden er zowel fysiek als mentaal onder. Het leenstelsel is voor niemand ideaal, maar moslimstudenten worden er onevenredig hard door getroffen.’

‘Als de minister bijvoorbeeld iftars bezoekt, komt dit thema veelvuldig ter sprake’

Toch is er weinig publiek debat over de rentemisère. Bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) ontbreekt het vooralsnog aan harde cijfers over de bezwaren van moslims ten aanzien van de studieleningen. Maar volgens het ministerie is DUO bezig met een onderzoek naar rente- en gewetensbezwaren. ‘We weten dat het probleem speelt, al is het bewijs vooralsnog anekdotisch’, zegt OCW-woordvoerder Nicolette Rodenburg. ‘Als de minister bijvoorbeeld iftars bezoekt, komt dit thema veelvuldig ter sprake. Het onderzoek van DUO zal waarschijnlijk meer inzicht geven in de motieven van mensen om af te zien van een lening.’

De koepel van islamitische studentenverenigingen MSA probeert regelmatig de situatie van moslimstudenten over het voetlicht te brengen bij beleidsmakers en politici, maar zij ontmoeten vooralsnog onbegrip, zegt Defne Ekmen. ‘Ze delen ons mee dat iedereen last heeft van het leenstelsel. Daarmee is de kous af. Wat men zich onvoldoende realiseert, is dat het voor ons een principiële morele kwestie is. We voelen ons niet gehoord. Daarnaast is het nadelig voor Nederland zelf. De academische carrière van topstudenten wordt ondermijnd, personen die we in de toekomst juist nodig hebben.’

Dogukan Ergin, Tweede Kamerlid voor DENK, kent het probleem. Hij benadrukt dat de partij tegen rente is op elke studielening. ‘We vinden het stelsel in zijn geheel weinig sociaal. Het faciliteert ongelijkheden en werpt drempels op om te studeren. De rente moet worden afgeschaft – ook voor niet-moslims’, zegt hij. ‘Dat neemt niet weg dat moslimstudenten veel baat hebben bij afschaffing. Dan houdt het morele dilemma op te bestaan. Belangrijk, de vrijheid van godsdienst is een groot goed.’

baantjes

Irem Duman (24), student klinische psychologie in Tilburg, weigerde gedurende haar hele studie geld bij te lenen. Om haar studie te kunnen betalen had ze overdag allerlei baantjes, onder meer in een bakkerij, terwijl ze tot diep in de nacht boven de boeken hing. ‘De afgelopen maanden ging mijn wekker bijna elke ochtend om zes uur. Tijd voor mezelf had ik nauwelijks’, zegt ze. ‘Het werken viel me wel heel zwaar. Ik werd wakker met spierpijn en ging ermee naar bed. Maar ik moest wel doorgaan.’ Inmiddels is ze bijna afgestudeerd. ‘Of je wel of geen studiefinanciering krijgt, maakt een wereld van verschil. Door die druk om geld bij te moeten lenen, voelt het alsof mijn vrijheid van godsdienst in het nauw wordt gedreven.’